مقدمه

در دهه اخیر، فعالیتهای فراوانی در مورد معماری سازمان و نیز روشها و استانداردهای پیاده‌سازی آن در سطح دنیا صورت گرفته است، به گونه‌ای كه در حال حاضر اغلب كشورهای دنیا، معماری سازمانی را به عنوان روشی استاندارد در شناخت وضع موجود سازمان، ترسیم وضع مطلوب و نیز تدوین برنامه گذار از وضع موجود به وضع مطلوب، پذیرفته اند و در برخی كشورها نظیر امریكا این كار به صورت قانونی و اجباری درآمده است كه این موارد سه مرحله عمده برنامه ریزی معماری اطلاعات، در یك سازمان یا دولت به شمار می‌آیند. براساس نظرسنجی‌های جهانی كه توسط انستیتوی توسعه معماری سازمانی (IFED) انجام شده است موقعیت ایران از ردیف هفدهم در جهان در سال 2003 به ردیف هشتم جهان در سال 2004 ارتقا پیدا كرد و در سال 2004 مقام نخست را در خاورمیانه داشته است.

(صمدی اوانسر، 1384) سال 2007 بیستمین سال معماری سازمانی بود. در مدت این بیست سال متدلوژیها و چهارچوبهای مختلفی برای معماری سازمان به وجود آمده است كه از جمله آنها می‌توان به زكمن (Zachman)، توگاف (TOGAF)، فدرال (FEA) و گارتنر (Gartner) اشاره كرد. دراین مقاله ابتدا تعریفی از معماری سازمان ارائه می‌شود و متدلوژیهای مختلف معماریهای سازمان كه چهار متدلوژی عمده یاد شده‌اند معرفی می‌شوند، سپس به تعریف انواع ساختارها به اختصار می‌پردازیم. در ادامه مقایسه چهار چارچوب صورت می‌پذیرد تا هر سازمان برحسب شرایط بتواند چارچوب مناسب را برگزیند.

1. معماری سازمانی

معماری را، ساختاری بنیادین از سیستمها، اجزاء و ارتباطات درونی و بیرونی و اصول حاكم بر طراحی و رشد آنها تعریف می‌كنیم. سازمان در معماری سازمانی، می‌تواند شامل كل سازمان و یا بخشی متمایز در یك سازمان باشد. به طوركلی اصطلاح معماری سازمانی (‌ENTERPRISE ARCHITECTURE) را می‌توان چنین تعریف كرد: معماری سازمانی عبارت است از یك نقشه سازمانی كه ساختار ماموریت و اطلاعات مورد نیاز سازمان و فناوریهای لازم برای پشتیبانی از آنها را تشریح كرده، فرایند گذار را برای پیاده سازی این فناوریها، تعریف می‌كند. (جعفری و كلانتر، 1383)

2. هرم معماری سازمان

هرم معماری سازمان، شامل سه لایه از بالا به پایین به این شرح است: لایه راهبردی، لایه ماموریتی یا عملیاتی و لایه فناوری اطلاعات.

2-1. لایه راهبردی : بخشهایی از سازمان است كه موظف به سیاستگذاری، تعیین هدفهای دراز مدت، ارزشها،سیاستها، راهبردها و برنامه ریزی كلان سازمان است. این لایه، چشم اندازها ومعیارهای سنجش كارایی و اثر بخشی لایه های پائین‌تر را تعیین می‌كند. اسناد مربوط به این لایه جزء ورودیهای فرایند معماری سازمان به حساب می‌آیند.

2-2. لایه ماموریتی: شامل بخشهای ماموریتی سازمان است كه شامل تمام فعالیتهای سازمان، نظیر تولید محصول یا ارائه خدمات را دربرمی‌گیرد و شامل سطوح مختلفی، مانند: مدیریت عالی، مدیریت میانی و عملیات است .

2-3. لایه فناوری اطلاعات و ارتباطات : این لایه شامل تمامی فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی است كه سازمان در راستای انجام فعالیتهای لایه ماموریتی از آنها استفاده می‌كند.

توجه به این نكته مهم است كه بین معماری سازمانی و متدلوژی‌های تولید سیستمهای اطلاعاتی تفاوت وجود دارد. با وجود اینكه معماری سازمانی ریشه در مباحث فناوری اطلاعات و ارتباطات دارد، ولی هدف اصلی، اعمال حاكمیت راهبردی بر سازمان و ایجاد هماهنگی بین لایه های مختلف سازمان است.

3. انواع ساختارهای سازمانی

3-1. ساختار سنتی : این ساختارها معمولا بر حسب نوع وظیفه بر سه دسته‌، نوع محصول، منطقه جغرافیایی تقسیم می‌شوند. تهیه ساختارهای سازمانی بر حسب نوع فعالیت و نوع محصول از متداولترین روش‌های مورد استفاده سازمانها است. در ساختار مبتنی بر وظیفه، فعالیتها بر حسب وجوه مشتركی كه دارند از پائین به بالا گروه‌بندی می‌شوند. در ساختارهایی كه مبتنی بر محصول‌اند، بخشهای مختلف سازمان بر اساس نوع محصول، نوع خدمت و نوع كار طرحها یا برنامه های اصلی و یا برحسب مراكز سود، سازماندهی می‌شوند و در سازمانهایی كه طبقه بندی بر مبنای منطقه جغرافیایی است تأکید و توجه روی مشتریان و مصرف كنندگان قرار دارد. (رمضانیان و پوربخش، 1386)

3-2. ساختار نوین سازمانی ( متناسب با عصر اطلاعات )

ساختار پروژه ای: به تعداد پروژه های موجود در سازمان می‌توان واحدهای مختلف ایجاد كرد، این ساختار برای سازمانهایی مناسب است كه هدف و ماموریت آنها را می‌توان در قالب پروژه و برنامه‌هایی مستقل عملی كرد .

ساختار ماتریسی: نوعی ساختار است كه بر اساس آن متخصصان از مراكز وظیفه ای مختلف دعوت می‌شوند تا در یك گروه، با رهبری مدیران پروژه فعالیت مشخصی را انجام دهند . در حال حاضر ساختارهای ماتریسی به روایتی به ساختارهای سنتی تعلق دارد، زیرا به طور همزمان دارای دو ساختار وظیفه‌ای و محصول می‌شود كه برای سازمانهایی با تكنولوژی پیچیده محصولات گوناگون، مناسب است.

ساختار ماتریسی تخصصی و پروژه ای: در ساختار ماتریسی تخصصی، رئیس دایره سازمان، دارای اختیارات اصلی است و مدیران طرح یا تولید، باید فعالیتهای خود را هماهنگ كنند؛ در حالی كه در ساختار ماتریسی پروژه ای، مدیر پروژه عهده دار مسئولیتهای اصلی است و مدیران مراكز، تنها می‌توانند كاركنان فنی را در آن واحدها بگمارند و در صورت لزوم نظرها و مشورتهای تخصصی بدهند. (منبع شماره4)

ساختار شبكه ای : ساختاری نوین است كه برای سازمانهای مجازی، مناسب است.

ساختار فرایندی: ساختاری است كه در آن كاركنانی كه دارای تخصصهای ویژه هستند، در مراکز خبرگی قرار می‌گیرند و در انجام كارهای فرایندی در تیم كارفرایندی به مشاركت و كارهای ابتكاری می پردازند . در چنین ساختار، خبرگان بایستی دارای اطلاعات و اختیار تصمیم‌گیری باشند. در حال حاضر مدیریتها به سمت مدیریت فرایند پیش می روند. با این دیدگاه، مدیریت به معنی اداره كردن افراد و زیر نظر داشتن آنها نیست، بلكه مدیر این گونه سازمانها در پی انجام تمام فعالیتهای موثر یك فرایند است كه برای مشتری و تمام ذی‌نفعان ارزش ایجاد كند. (رمضانیان و پوربخش، 1386)

4. چارچوب‌های معماری سازمان

چارچوب‌های زیادی در مدت بیست سال اخیر برای معماری سازمان به وجود آمده است كه در حال حاضر شاید در 90 درصد از مواقع، یكی از آنها استفاده می‌شود :

4-1. چارچوب زكمن

نخستین بار در سال 1987 معماری سازمان توسط زكمن ارائه شد كه در این مقاله مدیریت پیچیدگیهای سیستم های توزیع مطرح گردید . زكمن بر این باور بود كه موفقیت در كسب و كار، به سیستمهای اطلاعاتی به گونه‌ای فزاینده وبه یك روش منظم برای مدیریت آن سیستمها، بستگی دارد .

چارچوب زكمن ؛ یك چارچوب طبقه بندی است و زكمن رده بندی خود را در قالب صنعت ساختمان چنین بیان می كند . در این صنعت سازماندهی از دو بعد مورد بررسی قرار می گیرد:

یك بعد ، بازیكنان مختلفی در بازی وجود دارند مثل صاحبان صنعت یا كسانی كه برای پروژه هزینه می كنند ؛ سازندگان ساختمان و كسانی كه به گونه‌ای كلان، ساختمان را از هر نظر مكان یابی می كنند. یك معمار ساختمان ابزارهای مختلفی را برای هر یك از این نقشها تدارك می‌بیند. هر یك از بازیكنان اطلاعات كاملی را تقاضا می‌كنند كه متفاوت از هم هستند. یك صاحبخانه، به شرح عملیاتی مبسوطی از ساختمان علاقه مند است . سازنده به شرح گسترده‌ای از مواد و پروسه ساخت علاقه‌مند است. صاحب ساختمان به جایگاه ستونها در خانه كاری ندارد و سازنده به اینكه آفتاب از كدام طرف پنجره اتاق خواب طلوع كند، كاری ندارد.

اما بعد دوم، توجیه ساخت است. چه چیز ،چگونه ، كجا ، توسط چه كسی ، در چه زمانی و چرایی پروژه؟ این بعد از بعد نخست كاملا مستقل است . مثلا چه چیز، از نظر سازنده و صاحب كار متفاوت است‌. چارچوب زكمن شامل 6 جنبه عملیاتی (‌داده ، تابع، شبكه ، مردم‌، زمان و انگیزه ) 6 لایه اصلی( برنامه ریز‌، صاحب ، طراح ، سازنده ، پیمانكار و سازمان ) است (منبع شماره 6). هر خانه از این جدول، نشانگر زبانی است كه باید استفاده شود. برای مثال در خانه داده برای صاحب كسب و كار؛ نهادها و یا ارتباط بین نهادها در كسب و كار مطرح اند كه شامل داده هایی مثل : مشتریها ، محصولات و... می‌باشند. اگر در سطح افقی این جدول حركت كنید، تعاریف مختلفی از سیستم را از جنبه های مختلف ملاحظه می‌کنید و اگر در سطح عمودی جدول حركت كنید ( از بالا به پائین ) تمركز روی یك جنبه است ولی بازیكنان و یا به عبارتی واحدهای درگیر در سیستم تغییر می‌كنند و نشان می دهد هر

یك از این واحدهای درگیر در آن جنبه، چه نقشی دارند .

اما معایبی كه زكمن دارد این است كه‌: این رویه به تنهایی برای معماری سازمان كافی نیست. این چارچوب یك پروسه گام به گام برای یك معماری جدید به وجود نمی‌آورد . همچنین كمك زیادی در تصمیم‌گیری در این مورد، كه آیا این معماری بهترین است یا خیر؟ نمی‌كند . همچنین روشی كه نیاز برای معماری آتی را به ما نشان می‌دهد، ارائه نمی‌كند.

4-2. چارچوب TOGAF

در این متدولوژی، معماری سازمان به چهار گروه تقسیم می‌شود : معماری كسب و كار، معماری درخواستها و نیازها‌، معماری داده و معماری تكنولوژی . معماری كسب و كار : پروسه هایی را كه كسب و كار برای رسیدن به هدفها مورد استفاده قرار می دهند، تشریح می كند. معماری نیازها‌: تشریح می كند كه چگونه نیازها طراحی می شوند و چگونه با یكدیگر تعامل دارند. معماری داده: تشریح می‌كند که داده های سازمان چگونه سازماندهی شده و قابل دسترسی‌اند. معماری تكنولوژی: به توصیف زیربنای نرم افزاری و سخت‌افزاری، كه نیازها و تعاملات آنها را پشتیبانی می‌كند، می‌پردازد.

این چارچوب بیشتر یك چارچوب توسعه معماری است كه به اختصار AMD (Architecture Development Method)iنامیده می‌شود، تا یك چارچوب معماری سازمان. اگر بخواهیم زكمن و TOGAF را در یك نگاه مقایسه كنیم، زكمن چگونگی دسته‌بندی آنچه را كه باید معماری شود، می‌گوید و TOGAF پروسه ای برای ایجاد آن را ارائه می دهد. بنابراین TOGAF ، Zachman را كامل می‌كند.

4-3. معماری سازمان فدرال FEA

در سال 1996 با تصویب قانون كلینجر کوهن (Clinger Cohen) همه بخشهای دولت فدرال امریكا موظف به تدوین معماری سازمانی خود شدند. این قانون یك چارچوب یكپارچه برای ارتقا یا نگهداری فناوری موجود و كسب فناوری اطلاعاتی جدید برای رسیدن به هدفهای راهبردی سازمان و مدیریت منابع آن است. (منبع شماره 7)

در 6 فوریه سال 2002 توسعه معماری سازمان فدرال امریكا، تحت اداره مدیریت و بودجه آغاز شد . هدف از این تلاش، شناسایی فرصتها برای ساده سازی پروسه‌ها و یكسان سازی كار از راه خدمات و درون همه شاخه‌های كسب وكار دولت فدرال بود. خروجی این تلاش، یك دولت مشتری‌مدار و شهروندمدار بود كه سرمایه‌گذاریها روی تكنولوژی را برای رسیدن به خروجیهای بهتر كه آرمان و ماموریت سازمان است، بیشتر سازد. (منبع شماره 8)

این چارچوب كاملترین چارچوب است كه تاكنون درباره آن بحث شده است، این چارچوب دارای پنج الگوی مرجع است كه عبارتند از: كسب و كار ،خدمات ، اجزاء ، تكنیك و داده. همه این پنج الگو برای ایجاد یك زبان مشترك‌اند.

به طور خلاصه، هدفهای پنج الگوی مرجع در FEA عبارتنداز: عبارتهای استاندارد و تعریفها برای ابعاد معماری سازمان، به گونه‌ای كه همكاری و ارتباط بین دولت فدرال را آسان سازد. این الگوها عبارتند از : الگوی مرجع كسب و كار (‌BRM ): كه یك دید كسب و كاری از وظایف مختلف دولت فدرال را ارئه می‌دهد؛ مثل مدیریت منابع آبی كه یكی از زیرمسئولیتهای ( زیر توابع ) منابع طبیعی است و یكی از شاخه‌های كاری از خدمات وسیع برای نواحی كسب و كار شهروندان است. الگوی مرجعی اجزاء (CRM): دید IT از سیستمهایی كه می‌توانند جنبه عملیاتی كسب وكار را پشتیبانی‌ كنند. الگوی مرجع تكنیكی (TRM‌): تكنولوژیها و استانداردهای مختلفی را كه می‌توانند برای ساخت سیستمهای IT استفاده شوند را تعریف می‌كنند . الگوی مرجع داده (‌DRM): روشهای استاندارد توصیف داده را تعریف می‌كند. الگوی مرجع ارزیابی ( PRM): روشهای استاندارد از توصیف مقدار (‌ارزش ) به وجود آمده به وسیله معماری سازمان را تعریف می‌كند. (Roger,2007)

4-3-1. فرایند FEA :

پروسه FEA به طور ابتدایی روی معماری یك بخش، به عنوان زیر مجموعه‌ای از سازمان متمركز می‌شود. پروسه توسعه معماری بخش بندی شده سازمان در چهار گام انجام می‌پذیرد:
1. آنالیز معماری : چشم انداز آسان و مختصر برای هربخش سازمان تعیین می‌كند و به برنامه سازمان مرتبط می‌سازد‌.

2. شرح ساختار معماری : تعیین معماری مورد انتظار برای بخش سازمانی، مستند كردن هدفهای عملكرد ،طراحی آلترناتیوها و توسعه معماری سازمان برای هربخش، شامل: معماری كسب و كار، داده، خدمات و تكنولوژیها .

3 . تعیین استراتژی سرمایه گذاری و سرمایه ثابت و در نظر گرفتن پروژه هایی كه سرمایه گذاری خواهد شد.

4 . تعیین پروژه‌های اجرایی برنامه مدیریت برنامه ها ؛ ایجاد یك برنامه برای مدیریت و اجرای پروژه ها و معیارهای عملكرد كه موفقیت پروژه را ارزیابی كند‌. اندازه گیری موفقیت FEA در سه گروه رتبه بندی می‌شود : گروه سبز، زرد، قرمز و گروه سبز برای مراكزی كه هم از معماری استفاده می‌كنند و هم نتیجه خوبی از معماری بخشی ارائه می دهند. زردها در یكی از نواحی رضایت بخش هستند و رنگ قرمز برای مراكز خدمات دهی كه معماری ندارند یا از معماری انجام شده، استفاده موثری نمی‌كنند .

4-4. چارچوب Gartner

این چارچوب نه یك چارچوب طبقه‌بندی مثل زكمن و نه یك چارچوب فرایندی مثل TOGAF و نه یك چارچوب كامل مثل (FEA) است. بلكه چارچوب كاربردی است. (Gartner) یك مركز شناخته شده تحقیقات (IT ) و مشاور سازمانها در دنیا است. در سال 2005 گروه رقیب این مركز با نام (Meta Group) به (Gartner) پیوست و دو مركز یكی شدند. روشهای گروه Meta روی فرایند متمركز بود، در حالی كه روش (Gartner) روی چارچوب تمركز داشت. چارچوب معماری سازمانی (Gartner) یك مفهوم كسب و كار، شامل استراتژی كسب وكار و گرایشهای داخلی (سیر وقایع داخلی) را كه مفهوم كلی برای معماری سازمان فراهم می‌آورد، تعریف می‌كند.

(Gartner) مدعی توسعه دست كم سه دیدگاه ( سه نظر ) به هم وابسته ( لازم و ملزوم ) است:

نقطه نظر كسب‌وكار. نقطه نظر اطلاعات و نقطه نظر تكنولوژی. Gartner باور دارد كه هیچ معماری سازمانی موثر نخواهد بود مگر اجرا شود و هیچ معماری سازمانی اجرا نمی‌شود مگر چشم انداز آینده سازمان، رهنمودها و استانداردها در فرایندهای تصمیم گیری سازمان لحاظ شوند. (Loakin,2005) معماری سازمانی از دید (Gartner)یك استراتژی است، نه از نظر مهندسی، بلكه از نظر مقصد سازمان.

به عبارتی، مهمترین مورد از نظر Gartner این است كه یك سازمان به كدامین سو در حال حركت است و چگونه به آنجا خواهد رسید؟ بنابراین معماری سازمان‌یك فعل‌است، ‌نه ‌یك‌اسم. تاكنون چهار چارچوب معماری را تشریح كردیم. حال به مقایسه آنها می‌پردازیم‌:

5. مقایسه چارچوب‌ها

چارچوب‌های مختلف دارای روشهای مختلف‌اند. كدام یك می‌تواند مناسب برای معماری یک سازمان خاصی باشد؟ برای این انتخاب یك جواب وجود ندارد. بسته به شرایط و هدفها، رده‌بندی را به این شكل تعریف می‌كنیم. 1: ضعیف؛2 : نامناسب؛ 3 : قابل قبول(خوب)؛ 4: خیلی‌خوب. براساس تعریفها و مشخصات چارچوب‌ها، رده‌بندی چارچوبها در (جدول 1) خلاصه می‌شود. چگونه می‌توان چارچوب مناسب را انتخاب كرد ؟ در جدول، مواردی كه برای سازمان مناسب نیستند از ردیفهای جدول حذف می‌شوند و مواردی كه برای سازمان مهم هستند، به عنوان ردیف اضافه و براساس مشخصات متدلوژیها رده بندی می‌شوند؛ بنابراین ضعفها و قوتهای چارچوبها در راستای هدفهای سازمان با در نظر گرفتن نیازهای سازمان مشخص می‌شوند. در این مورد می‌توان مشاوران و متخصصان متدلوژی مناسب را برگزید. بهترین روش، به كار بردن توام این چارچوبها است. به عبارتی برای معماری هر بخش از سازمان یك چارچوب مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین مشاوری مورد نیاز است كه به همه چارچوب‌ها آشنا باشد و در چارچوب مناسبتر، متخصص باشد. می‌توان نتیجه این جدول را برای هر بخش از سازمان با شرایط و محدودیتهای موجود آن درنظر گرفت. باید به این نكته توجه داشت كه معماری سازمان یك راه است، نه یك مقصد. بنابراین معماری سازمان ارزشی ندارد، مگر اینكه كسب و كار واقعی سازمان را با سرعت ممكن مهیا سازد. یكی از مهمترین هدفهای معماری سازمان این است كه جنبه كسب و كار و تكنولوژی را توأمان در نظرآورد به گونه‌ای كه هر دو، در جهت هدفهای سازمان كار كنند.

مزایایی كه از اثر اجرای معماری سازمان می‌توانند عاید شركت شوند، عبارتند از: پیشرفت در استفاده از IT به منظور انعطاف پذیری كسب و كار، همكاری بیشتر بین گروههای كسب و كار و IT ، تمركز بیشتر روی هدفهای سازمان، ایجاد انگیزه بیشتر برای كاركنان سازمان با دیدن همبستگی مستقیم كارشان و موفقیت سازمان، كاهش دادن سیستمهای اطلاعاتی ناموفق، كاهش پیچیدگی سیستمهای IT‌، چابكی بیشتر سیستمهای IT جدید، نزدیكی ارتباط بین نتایج IT و نیازهای كسب و كار سازمان.

نتیجه گیری

نتایج حاصل از مقایسه چارچوبهای معماری سازمان می‌تواند حاکی از آن باشد که نقطه شروع هر معماری سازمان؛ تحلیل و آنالیز سازمان است. به عبارتی بایستی به این پرسش‌ها با تحلیل پاسخ داد:

آیا سازمان در حالیكه ارزش ناكافی و نامناسبی ارائه می‌شود هزینه زیادی برای سیستمهای IT صرف می‌كند؟ آیا IT باعث چابكی سازمان می‌شود، یا چابكی سازمان را می‌گیرد؟ آیا IT و كسب وكار با هم رشد می‌كنند؟ مهمترین پرسش این است كه آیا سازمان به گونه‌ای درست ملزم به حل این مسائل است؟ و آیا این الزام از سطوح بالای سازمان می‌آیند؟ اگر پاسخ به همه پرسش‌ها مثبت است، معماری سازمان راه حل شماست. سپس باید چارچوب مناسب را برای معماری سازمان انتخاب كرد. در حال حاضر در دنیا به دنبال روشهایی برای کاهش پیچیدگیهای معماری‌اند که پیشنهادی برای مطالعات آتی و در راستای این تحقیق است. بنابراین مرجع (شماره 10) پیشنهاد می‌شود.

منابع

1. صمدی اوانسر، عسگر: مقدمه‌ای بر معماری سازمان ( ویژه مدیران ) تهران : شورای عالی اطلاع رسانی، 1384

2. مصطفی‌جعفری، سیدكیانوش‌كلانتر: معماری سازمان برپایه فناوری اطلاعات و ارتباطات ماهنامه‌ تدبیر شماره 143.

3. محمد‌رحیم‌رمضانیان و سیدحامدپوربخش: ساختارهای‌جدید سازمان و مدیریت فرایند، ماهنامه‌تدبیرشماره 187.

4. ساختارهای نوین سازمانی متناسب با عصر اطلاعات، سایت بازتاب، مدیریت نوین

WWW.SAMAD BLOGFA . COM

5. Roger sessions, “ A comparison of the top four enterprise – Architecture Methodologies”, msdn, may 2007

6.www.zachmanInternational.com
7. http://fa.wikipedia.org

8.‌http://www.whitehose.gov/omf/egor
9. Anne laokin, “ Gartners Century Architecture Process and frame work help meet 215 st.

Challenges” , 2005 Gartner, ID Number : G00133132

10. – Roger Sessions , Controlling Complexity in Enterprise Architectures , Object watch Inc , june 2007

_ مریم دانشمندمهر: دانشجوی دكترای مهندسی صنایع و كارشناس در مركز مطالعات استراتژیك شركت ایران خودرو دیزل